Vaşaq pişikkimilər fəsiləsinə aid yırtıcı məməlidir. Dünyada dörd növü var: Avrasiya vaşağı, Kanada vaşağı, İberiya vaşağı və kürən vaşaq – bobcat.
Bizim Azərbaycanda yaşayanı Avrasiya vaşağıdır (Lynx lynx). Bu, həm də vaşaqların ən iri növüdür. Erkəklərinin çəkisi adətən 18–30 kiloqram arasında olur, bəzi fərdlər daha ağır ola bilər.
Vaşağın ən məşhur aksesuarı qulaqlarının ucundakı qara qotazlardır. Bunların dəqiq funksiyası hələ tam müəyyənləşməyib. Ehtimal olunur ki, səsin istiqamətini müəyyənləşdirməyə və ya vizual ünsiyyətə kömək edir.
Vaşağın quyruğu da ayrı aləmdir. Pişiklərin əksəriyyəti uzun quyruqla gəzdiyi halda, bunun quyruğu cəmi 10–25 santimetr olur.
Əvəzində vaşağın iri, tüklü pəncələri qarda batmağı azaldır. Xüsusilə Kanada vaşağının pəncələri əsl qar ayaqqabısı kimi işləyir.
Ov məsələsində isə bu heyvanın zarafatla arası yoxdur.
Vaşaq pusqu quraraq ovuna yaxınlaşır və qısa məsafədən qəfil hücum edir. Avrasiya vaşağı cüyür, dovşan, müxtəlif quşlar və digər heyvanlarla qidalanır. Özündən xeyli iri ovları da öldürə bilir.
Görmə və eşitmə qabiliyyəti çox güclüdür. Ancaq internetdə yazılan «vaşaq siçanı 75 metr məsafədən eşidir» kimi dəqiq rəqəmlərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Ən maraqlısı isə odur ki, bu qədər güclü yırtıcı olmasına baxmayaraq, insan gözünə çox nadir hallarda görünür. Əsasən tək yaşayır, geniş ərazilərdə hərəkət edir və insanlardan uzaq durmağa çalışır.
Bəs sevgi-məhəbbət məsələləri? Vaşaqlar ilin böyük hissəsini subay yaşayırlar. Amma cütləşmə mövsümü gələndə, xüsusilə fevral–aprel aylarında, meşədə sakitlik pozulur.
Erkəklər dişi axtarır, öz aralarında rəqabət aparır, yüksək səslə çağırışlar edirlər. Bu səslər bəzən pişik miyoltusundan çox, qorxu filmindəki qışqırığa oxşayır.
Dişinin hamiləliyi təxminən 67–74 gün çəkir. Adətən 2–3 bala doğur. Balalar gözləri bağlı dünyaya gəlir və ilk həftələr tamamilə analarından asılı olurlar.
Ata vaşaq isə, bir qayda olaraq, balaların böyüdülməsində iştirak etmir. Yəni romantika mövsümü bitən kimi kişi öz ərazisinə qayıdır.
Kanada vaşağının həyatı dovşandan asılıdır. Qarayaq dovşanlarının sayı artıb-azaldıqca Kanada vaşaqlarının populyasiyası da müəyyən gecikmə ilə oxşar dəyişiklik göstərir.
İberiya vaşağı bir vaxtlar yox olmaq həddinə çatmışdı. Qoruma proqramları sayəsində sayı ciddi şəkildə artıb və 2024-cü ildə statusu «nəsli kəsilmək təhlükəsində» kateqoriyasından «həssas» kateqoriyasına dəyişib.
Beləliklə, qulağında qotaz, ayağında qar ayaqqabısı, cibində də ovçuluq diplomu olan vaşaq meşənin ən səssiz peşəkarlarından biridir. Bir də yadınızda saxlayın: meşədə vaşaq görməmisinizsə, bu, o demək deyil ki, vaşaq sizi görməyib!
